Atom numarası : 33
Atom kütlesi : 74,92
Özgül kütle (kararlı tür) : 5,7 g/cm3
36 atmosfer altında erime sıc. : 817 0C
Elektron biçimlendirmesi : [2-8-18] s2 p3
Yükseltgenme dereceleri : -3,+3,+5
İzotopları : 70-75-79
Doğal arsenik : 75As : %100
Metal ve ametaller arasında ara özellikler taşıyan arsenik, fosforla
pek çok yönden benzerlikler gösterir ve bir çok allotropu bulunan bir
katıdır. Allotroplarına örnek olarak şunlar verilebilir; gri yada metal
arsenik, romboedrik √ biçimli en yaygın türüdür; özgül kütlesi 5,72
g/cm3�tür; atmosfer basıncında 630 0C�a doğru erimeden süblimleşir ve
bilinen çözücülerde çözünmez; siyah arsenik β biçimli, amorf görünümlü
bir maddedir; özgül kütlesi 4.7 g/cm3�tür; ısıtıldığında gri yada metal
arseniğe dönüşür; sarı arsenik, kararsız, kübik ∞ biçimli bir
bileşiktir; arsenik buharının ani ve aşırı soğutulmasıyla elde edilir;
yoğunluğu arsenikten düşüktür ve karbon sülfürde çözünür. Arsenik
buhası ise sarıdır ve 1000 0C�a kadar As4 molekülü biçimindedir.
Arsenik, havada yavaş yavaş yükseltgenerek donuklaşır; kurşuni mor bir
alevle yanar ve arsenik Ш oksit (As2O3) verir; halojenlere dokunursa
tutuşur; kükürt ve çeşitli metallerle bileşikler oluşturur.
Arseniğe, hemen hemen bütün doğal metal sülfürlerde rastlanır; ama
başlıca cevherleri birer arsenik sülfür olan turuncu realgar (As2S2)
ile limon sarısı orpiment (As2S3), metal arsenürler ve mispikel (FeAsS)
gibi arsenosülfürlerdir.
Bu elemente çoğu kez
bakır, nikel ve kalayla birlikte rastlanır. As2O3 oksidini elde etmek
için bu metallerin özütlenmesi sırasında yoğuşan duman tozları
toplanarak işlenir; ham ürün arsenit oluşumunu önlemek için galen
eşliğinde süblimleştirilerek oksit arılaştırılır. Ardından bu oksit,
hamdemirden yapılmış karnilerde karbonla indirgenir.
Arsenik Ш oksit (As2O3). Arsenik bileşiklerinin en önemlisidir; halk
arasında yanlış adlandırmayla beyaz arsenik hatta yalnızca arsenik
denir. Suda az çözünen, kokusuz, beyaz bir tozdur; koyu kırızı oluncaya
değin ısıtılırsa, süblimleşir. İkisi kristal biçiminde olmak üzere üç
türü vardır; kübik anhidrit soğukta kararlıdır; monoklinik anhidrit 250
0C�a doğru oluşur; biçimsiz (amorf) anhidrit renksiz ve yarı saydamdır,
arsenik buharının 400 0C�a doğru yoğuşmasıyla elde edilir. Sonuncu
anhidrit, soğukta küçük kristallerin oluşumu nedeniyle yavaş yavaş
donuklaşır ve bu görünümünden dolayı porselenimsi anhidrit adı verilir.
Arsenik Ш oksidin buhar yoğunluğu, As4O6 formülüyle gösterilir.
Arsenik Ш oksid, sıcakta hidrjen yada karbonla indirgenerek arsenik
oluşturulabilir. Çözünmüş halde serbest oksijenle tepkimeye girmese
bile nitrik asit, klorlu su ve hipokloritler gibi maddelerle
yükseltgenerek arsenik aside dönüşür; bu niteliği nedeniyle klor
ölçümünde kullanılır. Arsenik Ш oksidin çözeltisi arsenit asidinin
(H3AsO3) özelliklerini taşır; bu asit serbest halde bulunmasa bile,
tuzlarını oluşturan arsenitlerle tanınır. Öte yandan aynı asit gümüş
nitratla tepkimeye girerek sarı, gümüş arsenit çökeleği, bakır sülfatla
da elma yeşili bakır arsenit çökeleği yada Scheele yeşilini verir.
Arsenik asit ve arsenik anhidrit. Arsenik anhidrit (AS2O5) beyaz bir
tozdur ve arsenik asit koyu kırmızıya değin ısıtılarak elde edilir.
Olağan arsenik asit yada ortoarsenik asit (H3AsO4) ise, arsenik Ш
oksit, nitrik asit yardımıyla yükseltgenerek üretilir. Bu asit,
fosforik asitle büyük bir benzerlik gösteren ve fosfatlarla eşyapılı
tuzlar veren bir triasitttir. Sözkonusu tuzlar arasında ortoarsenatlar,
piroarsenatlar ve metaarsenatlar sayılabilir. Bununla birlikte
arseniğin sodyum trimetafosfata benzer bir bileşiği yoktur.
Arsenik hidrür. AsH3 formülüyle gösterilen arsenik hidrür gazı,
hidrojen bulunan bir şişe içine bir arsenik oksit gönderilerek
oluşturulur. Bu bileşik sarımsak gibi kokan, renksiz ve çok zehirli bir
gazdır.
Arsenik ve bileşiklerinin
kullanımı. Arsenik arı olarak çok az kullanılır, av saçması
üretimindeki kullanımı örnek verilebilir. Bununla birlikte
bileşiklerinin özellikle tıpta büyük önemi vardır. Arsenik Ш oksitten
(As2O3), diş sinirlerinin alınmasında yararlanılır. Pulpa dokularına
dokunduğunda birkaç gün içinde nekroza yol açar; dolasıyla diş
hekiminin pulpektomi uygulamasına olanak sağlar. Canlı, sarı bir rengi
olan trisülfür yada orpiment boyacılıkta kullanılır. Arsenik Ш oksitten
zehirli madde üretiminde, özellikle fare öldürücü ilaçlar yapımında,
ayrıca cam temizlemede yararlanılır. Günümüzde kullanımı yasaklanan
Scheele yeşili ve Schweinfurt yeşili önemli pigmentlerdir. Kalsiyum ve
kurşun arsenatlar ise böcek öldürücü ilaçlardır.
Fizyol. normal arsenik. Armand Gautier (1898-1902) organizmada
hücrelerin yapı taşı olan organik bileşikler halinde çok az miktarda
arseniğin herzaman var olduğunu gösterdi. Fizyolojik rolü, iyi
bilinmekle birlikte, büyük bir olasılıkla katalitik türdendir.
Toksikol. Arsenik anhidritin zehirleyici dozu, kilogram başına 2 mg,
yani 60 kg�lık bir insan için 0,120 gr�dır. Klasik Marsh yöntemi ile
arseniğin varlığını ve miktarını belirleme, organik maddenin yıkımına,
ve sonra arsenikli hidrojen taşıyan arsenik bileşiğine indirgeme
ilkesine dayanır. Bu işlem sırasında ya yükseltgenme yoluyla yada
renkli tepkimeler sonucunda ikincil olarak arsenik oluşur. A.Gautier ve
G.Bertrand tarafından daha da geliştirilen bu yöntem, miligramın binde
yarımı kadar arsenik miktarını bile ortaya çıkarma olanağı verir.
Cribier yöntemi, civaklorür emdirilmiş bir kağıdın, arsenikli
hidrojenin etkisi altında kahverengi-sarıya boyanması ilkesine dayanır.
Altı ay bozulmadan duran bu leke, bilenen arsenik eriyikleriyle
yapılmış olan bir dizi lekeyle karşılaştırılır. Bu tekniğin inceliği
miligramın binde biri, yani gamma dolayındadır.
Yavaş zehirlenme durumlarında arsenik kemiklerde ve fanerlerde
(özellikle saçlarda) yer eder. Yapay radyoaktiviteye dayanan Griffon ve
Barbaud yöntemi arseniğin saçlardaki dağılımını ortaya çıkarma ve
inceleme olanağı verir ve saçların büyüme hızı bilindiğinden zehirlenme
dönemlerini yaklaşık olarak belirlemeyi sağlar.
Arsenik arama yöntemlerinin inceliği ve kesinliği ne olursa olsun,
sonuçların yorumlanması ve adli tıp açısından çok nazik bir sorundur.
Çünkü arsenik hem ilaç olarak seyrek kullanılmaktadır, hem bazı maden
sularının içinde vardır, hemde toprakta kilogram başına yarım miligram
dolayında bulunmaktadır. Akut zehirlenmeyi sindirim borusunda,
karaciğerde ve böbreklerde arsenik bularak kanıtlamak ne kadar kolaysa,
yarı akut yada süreyen bir zehirlenmeyi kanıtlamak, hele saçlardaki
oranı, kişiye göre değişmekle birlikte 6 ambnin altındaysa, o kadar
zordur.